Bruine dwergmeervallen in Lake Memphremagog, op de grens van Quebec en Vermont, blijken een overdraagbare vorm van kanker te dragen. Onderzoekers van de University of Vermont kwamen tot die conclusie na genetisch onderzoek van zieke en gezonde vissen die in 2023 waren gevangen, aangevuld met materiaal uit 2019. De melanomen ontstonden niet afzonderlijk in elke vis: de tumorcellen waren genetisch elkaars klonen en verspreiden zich volgens het onderzoek van vis naar vis. Daarmee is dit de vierde bekende overdraagbare kanker ter wereld.
- De zwarte huidafwijkingen bij de vissen werden in 2019 bevestigd als kwaadaardig melanoom.
- Onderzoekers analyseerden DNA van meer dan 80 bruine dwergmeervallen uit 2023 en van eerder gevangen vissen uit 2019.
- De andere bekende overdraagbare kankers komen voor bij honden, Tasmaanse duivels en tweekleppige weekdieren.
Tumoren bleken nauwer aan elkaar verwant dan aan hun gastheer
Sportvissers vingen al meer dan tien jaar bruine dwergmeervallen met opvallende zwarte plekken in Lake Memphremagog. Wetenschappers van de U.S. Geological Survey en het Vermont Fish and Wildlife Department stelden in 2019 vast dat het om kwaadaardige melanomen ging. Waardoor die tumoren ontstonden, bleef echter onduidelijk.
Het team van de University of Vermont gebruikte volledige genoomsequencing om naar een verklaring te zoeken. De verwachting was dat elke tumor genetisch vooral zou lijken op de vis waarin hij was ontstaan. In dat scenario zouden bepaalde erfelijke varianten mogelijk verklaren waarom de ene dwergmeerval wel en de andere geen melanoom kreeg.
In plaats daarvan waren tumoren uit verschillende vissen genetisch nauwer aan elkaar verwant dan aan de vissen die ze droegen.
De onderzoekers controleerden hun analyses meermaals. De tumorcellen deelden zeer veel genetische varianten die niet in hun gastheren voorkwamen. Dat patroon wees erop dat de tumoren niet onafhankelijk waren ontstaan, maar afstamden van dezelfde cellijn.
Bij overdraagbare kanker worden de kankercellen zelf tussen dieren doorgegeven en groeien ze vervolgens verder in een nieuwe gastheer. Dat onderscheidt het verschijnsel van kanker die door een virus of een andere ziekteverwekker kan worden bevorderd. De ontdekking betekent dan ook niet dat kanker in het algemeen besmettelijk is of dat menselijk melanoom overdraagbaar is.
Milieuverklaringen leverden geen bewijs op
Toen de ziektegevallen in 2012 wetenschappelijk werden vastgelegd, ging de aandacht aanvankelijk uit naar omgevingsfactoren. Na de overstromingen door orkaan Irene bestond de vraag of verontreinigende stoffen in het leefgebied waren losgekomen. Ook kankerverwekkende micro-organismen in het water werden als mogelijke verklaring onderzocht.
Een decennium onderzoek leverde volgens het bronverslag geen bewijs voor die hypotheses op. Blootstelling aan ultraviolet licht gold evenmin als de meest voor de hand liggende verklaring: de bruine dwergmeerval leeft op de bodem en zoekt ’s nachts naar voedsel. De overstap naar DNA-onderzoek maakte het mogelijk om niet alleen naar een oorzaak in de omgeving, maar ook naar de onderlinge verwantschap van de tumoren te kijken.
Oude beschrijvingen wijzen mogelijk op een langere geschiedenis
Na de genetische ontdekking vonden de onderzoekers oudere beschrijvingen van vergelijkbare vissen. Essayist Henry David Thoreau schreef in 1852 over dwergmeervallen met zwarte, fluweelachtige plekken in een rivier in Massachusetts. Zestig jaar later onderzocht zoöloog Raymond Osburn dat verslag en soortgelijke meldingen uit New England. Hij kweekte tumorcellen in een laboratorium en bracht die met succes over naar een gezonde dwergmeerval.
Het is niet vast te stellen of die historische gevallen dezelfde ziekte betroffen. Ze bewijzen evenmin dat de kanker toen op natuurlijke wijze tussen vissen werd overgedragen. Wel roepen ze de mogelijkheid op dat de ziekte ouder en wijder verspreid is dan tot dusver werd aangenomen.
Viskanker kan inzicht geven in ontsnapping aan afweer
De nieuw beschreven aandoening heeft de naam brown bullhead transmissible melanoma gekregen, afgekort BBTM. Voor kankeronderzoekers biedt zij een natuurlijk model om te bestuderen hoe tumorcellen zich ontwikkelen, verspreiden en aan het afweersysteem van verschillende gastheren ontsnappen.
De wetenschappelijke betekenis ligt vooral in de vraag hoe lichaamsvreemde kankercellen kunnen overleven zonder door de afweer te worden uitgeschakeld.
De onderzoekers werken daarvoor samen met deskundigen die overdraagbare tumoren bij Tasmaanse duivels, honden en tweekleppigen bestuderen. Voor onderzoek naar menselijke kanker levert de visziekte geen directe conclusie op, maar zij kan wel aanwijzingen bieden over evolutie en het ontwijken van immuunreacties.
Denkt u dat onderzoek naar zeldzame dierlijke kankers voldoende aandacht krijgt vanwege de mogelijke inzichten voor de menselijke geneeskunde?
