De nieuwe EU-regels voor genbewerking kunnen de ontwikkeling van gewassen nauwkeuriger en sneller maken, stelt Jürgen Kleine-Vehn, hoogleraar moleculaire plantenfysiologie. De Europese Unie nam de wetgeving in juni 2026 aan; na een overgangsperiode van twee jaar wordt onderscheid gemaakt tussen planten met beperkte genetische veranderingen en gewassen met complexere aanpassingen. Kleine-Vehn noemt de versoepeling wetenschappelijk verdedigbaar, omdat kleine wijzigingen ook natuurlijk of via conventionele veredeling kunnen ontstaan. Tegelijk waarschuwt hij dat patenten en marktconcentratie kunnen bepalen wie uiteindelijk van de technologie profiteert.
- De nieuwe Europese wetgeving gaat gelden na een overgangsperiode van twee jaar.
- NGT-1-planten worden grotendeels behandeld als conventioneel veredelde planten.
- NGT-2-planten blijven onder de bestaande regels voor genetisch gemodificeerde organismen vallen.
- Planten met vreemd DNA blijven streng gereguleerd volgens de bestaande ggo-wetgeving.
Kleine genetische verandering krijgt andere juridische behandeling
Volgens Kleine-Vehn kan één kleine mutatie al beïnvloeden hoe een plant omgaat met droogte of ziekte, of wanneer die tot bloei komt. Zulke veranderingen vinden voortdurend in de natuur plaats, bijvoorbeeld onder invloed van zonlicht. Veredelaars gebruiken mutaties bovendien al lange tijd in de conventionele en biologische landbouw.
Daarbij werden onder meer straling en chemicaliën ingezet om willekeurige mutaties op te wekken, waarna onderzoekers bruikbare eigenschappen selecteerden. Technieken als CRISPR werken gerichter: ze kunnen een kleine verandering op een specifieke plek in het genoom aanbrengen. De gebruikte moleculaire hulpmiddelen zijn slechts tijdelijk aanwezig en blijven niet achter in de uiteindelijke plant.
Volgens Kleine-Vehn zit het onderscheid vooral in de manier waarop een verandering wordt aangebracht, niet noodzakelijk in de genetische verandering zelf.
Die redenering vormt de wetenschappelijke basis voor de nieuwe categorie NGT-1. Daaronder vallen planten met een beperkt aantal en type veranderingen die ook natuurlijk of door conventionele veredeling zouden kunnen ontstaan. De EU beschouwt gecontroleerde NGT-1-planten als veilig en gaat ze daarom grotendeels behandelen als conventionele gewassen. Uitgebreidere of complexere wijzigingen vallen in categorie NGT-2 en blijven onder het bestaande ggo-regime.
Voor kwekers en onderzoekers in de EU betekent dit dat de juridische route voortaan afhangt van de aard en omvang van de genetische aanpassing. Genbewerking als methode leidt dus niet meer automatisch tot dezelfde behandeling als een complexer genetisch gemodificeerd gewas.
Patenten kunnen toegang tot technologie beperken
Kleine-Vehn noemt zorgen over de afhankelijkheid van boeren van grote landbouwbedrijven terecht. Tegelijk benadrukt hij dat die discussie breder is dan genbewerking. De centrale vragen zijn volgens hem wie plantenrassen beheert, wie toegang heeft tot innovaties en wie daarvan profiteert.
De technologie zou publieke onderzoeksinstellingen, kleinere veredelingsprogramma’s en uiteenlopende landbouwsystemen kunnen helpen bij de ontwikkeling van duurzamere gewassen. Daar staat tegenover dat patenten en marktconcentratie bestaande machtsverschillen kunnen versterken.
Niet de techniek zelf, maar het politieke, juridische en economische kader bepaalt volgens Kleine-Vehn hoe breed de voordelen terechtkomen.
Dit betekent dat soepelere toelatingsregels niet vanzelf garanderen dat kleinere kwekers de technieken ook kunnen gebruiken. De inrichting van patent- en marktregels blijft daarom bepalend voor de praktische gevolgen van de nieuwe wetgeving.
Veredeling kan sneller, maar veldproeven blijven nodig
De hoogleraar ziet vooral kansen om planten doelgericht eigenschappen te geven waarmee ze efficiënter water gebruiken, beter tegen hitte kunnen of minder vatbaar zijn voor ziekten. Conventionele ontwikkeling van een nieuw gewasras duurt volgens hem doorgaans 25 tot 30 jaar. Genbewerking neemt de noodzaak van tests en veldproeven niet weg, maar kan delen van dat proces aanzienlijk verkorten.
Een andere mogelijkheid is de zogeheten de-novodomesticatie van wilde verwanten van landbouwgewassen. Zulke planten kunnen van nature goed omgaan met hitte, droogte of arme grond, maar bijvoorbeeld weinig opbrengst leveren, hun zaden te snel verliezen of bittere stoffen bevatten. Met enkele gerichte veranderingen zouden veredelaars zulke praktische nadelen kunnen aanpakken en tegelijk de robuustheid behouden.
Uitspraak uit 2018 leidde tot nieuw onderscheid
De bestaande Europese regelgeving hield aanvankelijk niet specifiek rekening met nieuwe technieken als CRISPR. Het Hof van Justitie van de EU oordeelde in 2018 dat organismen die met zulke methoden zijn gemaakt in het algemeen onder de ggo-richtlijn uit 2001 moesten vallen. Dat betekende regels voor veiligheidsbeoordeling, toelating, monitoring en etikettering.
Daarna ontstond een politieke discussie over de vraag of elke plant waarbij genbewerking is gebruikt als ggo moet worden behandeld, ook als dezelfde kleine verandering natuurlijk had kunnen ontstaan. De daaropvolgende triloogonderhandelingen — het overleg waarin de betrokken EU-instellingen wetgeving op elkaar afstemmen — resulteerden in het onderscheid tussen NGT-1 en NGT-2.
Vindt u het onderscheid tussen beperkte en complexe genetische aanpassingen overtuigend, of moeten alle genbewerkte planten onder dezelfde ggo-regels blijven vallen? Deel uw visie.
