Het New Yorkse Office of Addiction Services and Supports (OASAS) is de overheidsdienst die verslavingszorg ondersteunt en in de schikkingsdocumenten als leidende staatsinstantie wordt aangewezen. De dienst verdeelt een deel van het geld dat bedrijven betalen vanwege hun vermeende rol in de opioïdencrisis en mag gefinancierde projecten controleren. Toch is juist rond dat toezicht een bestuurlijk vacuüm ontstaan. Lokale overheden hebben geld besteed aan onder meer bewakingscamera’s, politietechnologie en brillen die dronkenschap nabootsen, terwijl instanties naar elkaar wijzen wanneer nabestaanden en belangenorganisaties daarover klagen.
- Bedrijven betalen ongeveer 58 miljard dollar om rechtszaken over de opioïdencrisis te schikken.
- In New York wordt circa 46 procent van het schikkingsgeld rechtstreeks door lokale overheden beheerd.
- OASAS controleert momenteel de besteding door negentien lokale overheden.
- De dienst heeft nog geen toekomstige betalingen ingehouden wegens niet-naleving van de voorwaarden.
De kern van het probleem is niet alleen waaraan het geld wordt uitgegeven, maar ook dat geen enkele toezichthouder duidelijk de eindverantwoordelijkheid neemt.
Bijna de helft van het landelijke schikkingsbedrag gaat naar lokale overheden. Het uitgangspunt is dat gemeentebestuurders en countybestuurders het beste weten wat hun gemeenschap nodig heeft. Zij beschikken echter niet altijd over kennis van verslavingsbeleid, een sterke lokale gezondheidsdienst of duidelijke beleidskaders.
In New York ging volgens openbare documenten tienduizenden dollars naar bewakingscamera’s, hulpmiddelen waarmee de politie gegevens op vergrendelde telefoons kan benaderen en simulatiebrillen voor alcoholgebruik. Die aankopen waren waarschijnlijk toegestaan, maar zorgverleners en belangenbehartigers betwijfelen of zulke uitgaven mensen met een verslaving behandelen of sterfgevallen voorkomen.
Brede schikkingsregels laten veel ruimte voor interpretatie
De overeenkomsten bepalen dat het grootste deel van het geld aan ‘opioïdenherstel’ moet worden besteed. Daarvoor bestaat een lijst met meer dan honderd voorgestelde bestedingen. Die lijst is echter breed geformuleerd. Bovendien merken verscheidene staten, waaronder New York, een deel van het geld aan als vrij besteedbaar.
Dat betekent dat een uitgave formeel binnen de regels kan vallen zonder aantoonbaar bij te dragen aan behandeling, preventie of ondersteuning van getroffen families. Een controle die alleen bonnetjes, dossiers en rapportages beoordeelt, geeft daarom nog geen antwoord op de inhoudelijke vraag of het geld effectief wordt ingezet.
De belangenorganisatie Legal Action Center verkreeg de New Yorkse documenten en deelde die met KFF Health News. VOCAL-NY, dat de bestedingen eveneens volgt, waarschuwt dat counties zonder stevig toezicht hun eigen koers kunnen varen. Volgens beleidsdirecteur Jasmine Budnella wijzen de betrokken overheidsdiensten vooral naar elkaar zodra bezwaren worden ingediend.
OASAS onderzoekt administratie, maar hield nog geen geld in
OASAS mag volgens de schikkingsvoorwaarden toezicht houden, controles uitvoeren en toekomstige betalingen aan lokale overheden tegenhouden als die niet aan bepaalde eisen voldoen. Woordvoerder Jerry Gretzinger zegt dat de dienst die toezichthoudende taak erkent en verantwoord en strategisch gebruik van het geld moet bevorderen.
De lopende controles bij negentien lokale overheden richten zich volgens hem op rapportage- en bewaarplichten. OASAS heeft zijn bevoegdheid om geld in te houden nog niet gebruikt. Daarmee blijft onzeker of de dienst ook inhoudelijk zal beoordelen of een aankoop een passende besteding van opioïdengeld is.
Naast OASAS worden de procureur-generaal en de comptroller van New York als mogelijke toezichthouders genoemd. De eerste heeft een juridische functie binnen de deelstaat; de tweede houdt zich bezig met financieel toezicht. De verdeling van verantwoordelijkheden over meerdere instanties maakt het in de praktijk echter moeilijk om één partij ter verantwoording te roepen.
Het toezichtsvraagstuk speelt in meer Amerikaanse staten
Gegevens die over meerdere jaren zijn verzameld door KFF Health News, de Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health en Shatterproof laten zien dat elders eveneens geld is gebruikt voor politie-uitrusting, onbewezen preventieprojecten en het dichten van begrotingsgaten. Genoemd worden onder meer nachtkijkers, kogelwerende vesten en een goochelaar die kinderen over drugs moest voorlichten.
Voor mensen die door de opioïdencrisis zijn geraakt, betekent zwak toezicht dat een eenmalige financiële mogelijkheid verloren kan gaan zonder dat duidelijk is hoeveel ervan rechtstreeks bij zorg en ondersteuning terechtkomt.
De federale overheid speelt nauwelijks een rol, terwijl enkele staten nieuwe wetten hebben aangenomen. De veranderingen verlopen volgens het brononderzoek langzaam en ongelijk. Tegelijk staan verslavingsdiensten onder druk door federale bezuinigingen. Hoewel het aantal sterfgevallen door overdoses is gedaald sinds de piek in 2022, overlijden er nog altijd ongeveer 186 mensen per dag.
Alexis Pleus uit Binghamton, wier 28-jarige zoon Jeff Dugon in 2014 overleed aan een heroïneoverdosis, pleit daarom voor scherper toezicht. Haar eigen non-profitorganisatie ontvangt schikkingsgeld van de county om drugsgebruikers en hun families te ondersteunen. Voor Pleus is de maatstaf helder: het geld moet andere gezinnen het verdriet helpen besparen dat haar familie trof.
